Euskal gerrikoa: historia, jatorria eta erabilera gaur egun

Euskal jantzi tradizionalaz pentsatzen dugunean, berehala ezagutzen ditugun hainbat elementu datozkigu burura: txapela, abarkak, zapia, txalekoa… eta, gerriaren inguruan, gerrikoa.

Gaur egun batez ere jaietan, erromerietan, dantzetan eta euskal jantziekin lotutako ospakizunetan ikusten dugu. Baina gerrikoa ez zen apaingarri huts gisa sortu.

Belaunaldiz belaunaldi, gizonezkoen janzkeran erabilera praktikoa zuen jantzia izan zen, gerriaren inguruan bilduta eramaten zena eta gure arbasoen janzteko eta lan egiteko moduarekin lotura estua zuena.

Laugelu Euskal Jantziak-en, gure jantzi tradizionalak eskaintzeaz gain, horien atzean dagoen historia ezagutaraztea ere garrantzitsua iruditzen zaigu. Izan ere, gaur egun jaietan erabiltzen ditugun pieza askok eguneroko bizitzan dute jatorria.

Zer da gerrikoa?

Hitzak berak pista argia ematen digu.

Gerri gorputzaren atalaren izena da, eta gerriko hitza gerriaren inguruan jartzen den zerbait izendatzeko erabili izan da, bai gerrikoa edo zinta, bai faja moduko jantzia adierazteko.

Tradizionalki, gerrikoa oihalezko zerrenda luze bat izan zitekeen, gerriaren inguruan hainbat bira emanez jartzen zena.

Ez dugu zertan irudikatu gaur egun jai-jantzietan ikusten dugun gerriko perfektuki kokatua. Herri-janzkerako beste elementu askorekin gertatzen den bezala, materialak, neurriak, koloreak eta janzteko moduak aldatu egin zitezkeen, tokiaren, garaiaren eta erabileraren arabera.

Historikoki, gerrikoak galtzak eta beste jantzi batzuk eusteko ere balio zezakeen.

Gaur egun, aldiz, euskal gerrikoa euskal jantzi tradizionalaren elementu ezagunenetako bat bihurtu da.

Apaingarri bat baino askoz gehiago

Jantzi tradizionalaren elementu ikusgarrienetako bat bihurtu aurretik, gerrikoak erabilera praktikoa zuen.

Euskal Herriko hainbat herritan jasotako dokumentazio etnografikoaren arabera, gizonek gerrikoa erabiltzen zuten gorputza eta gerrialdea eusteko, beroa emateko eta lan fisiko gogorretan gerrialdea babesteko.

Erabilera hori ulertzea erraza da garaiko bizimodua kontuan hartzen badugu. Nekazaritzak, abeltzaintzak eta beste hainbat lanbidek esfortzu fisiko handia eskatzen zuten.

Fajak gorputzari eusteko balio zuen, lan gogorretan gerrialdearen ingurua babesten zuen eta hotzaren aurrean ere lagungarria izan zitekeen.

Beraz, gaur egun tradizioarekin lotzen dugun gerrikoak benetako erabilera izan zuen eguneroko bizitzan.

Gerrikoa eguneroko lanean

Dokumentazio historikoak aukera ematen digu euskal jantzi tradizionalaren irudi idealizatutik harago joateko.

Bizkaiko zenbait herritan, adibidez, nekazaritza-lanetarako erabilitako gizonezkoen janzkeraren artean gerriko beltza eta txapela beltza dokumentatu dira. Beste toki batzuetan ere gerrialdea babesteko fajaren erabilera jaso izan da.

Datu horiek oso interesgarriak dira, gaur egun euskal jantzi tradizionala deitzen duguna ez baitzen beti Euskal Herri osoan modu berean erabiltzen zen uniforme bat.

Kasu askotan, eguneroko pertsonen benetako jantziak ziren.

Eskuragarritasuna, erresistentzia, beroa, erosotasuna eta egin beharreko lana bezalako faktoreek baldintzatzen zuten janzkera.

Laugelu Euskal Jantziak-en ere ideia hori azpimarratzea gustatzen zaigu: gaur egun tradizio gisa ezagutzen duguna mendeetan zehar aldatuz eta egokituz joan den janzteko modu baten emaitza da.

Ez zen euskal jantzi bakar bat existitzen

Hau funtsezko ideia da gure jantzien historia behar bezala ulertzeko.

Mendeetan zehar Euskal Herri osoan berdin erabili zen “euskal jantzi” bakar batez hitz egitea gehiegizko sinplifikazioa litzateke.

Janzteko moduak ezberdinak ziren, eta hainbat faktorek baldintzatzen zituzten:

• lurraldeak,
• garai historikoak,
• lanbideak,
• egoera ekonomikoak,
• moda eta ohiturek,
• eta jantzia erabiltzen zen egoerak.

Baserritar batek ez zuen zertan arrantzale batek bezala jantzi; ezta bietako inork ospakizun batera zihoan pertsona baten moduan ere.

Laneko arropa eta jaietarako edo kalera ateratzeko erabiltzen zen jantzi zainduagoa ere bereizten ziren.

Horregatik, gerriko historiko guztiak berdinak zirela edo modu berean erabiltzen zirela pentsatzea ez litzateke zuzena.

Gerrikoa soilik Euskal Herrikoa al da?

Puntu honetan ere bereizketa bat egin behar da.

Gerriko hitza euskarazkoa da eta jantziak leku garrantzitsua du Euskal Herriko janzkeraren historian, baina gerriaren inguruan erabiltzen ziren faja eta zerrendak ez ziren euskaldunek bakarrik erabiltzen.

Antzeko funtzioa zuten jantziak Iberiar penintsulako beste herri-janzkera batzuetan eta beste kultura batzuetan ere erabili izan dira.

Gure kasuan interesgarriena, beraz, ez da faja hemen bakarrik existitu zela baieztatzea, baizik eta Euskal Herriko janzkeran nola erabili, egokitu eta mantendu zen ulertzea.

Horrek ez dio gerrikoari euskal kulturaren barruan duen balioa kentzen. Aitzitik, jantziek historian zehar herrien eta bizimoduen arabera esanahi propioak nola hartzen dituzten erakusten digu.

Nola jartzen da euskal gerrikoa?

Oinarrizko sistema nahiko sinplea da: oihalezko zerrenda luzea gerriaren inguruan jartzen da eta hainbat bira emanez biltzen da.

Oihalaren geruzak pixkanaka elkarren gainean jartzen dira, sabelaldea eta gerrialdea inguratuz.

Hala ere, ez genuke pentsatu behar Euskal Herri osoan eta garai guztietan erabiltzen zen jartzeko teknika arautu bakarra zegoenik.

Herri-janzkeraren eta eguneroko erabileraren parte zenez, gerrikoa doitzeko eta amaiera finkatzeko modu desberdinak egon zitezkeen.

Garrantzitsuena bere funtzioa zen: gerrialdea modu eroso baina sendoan inguratu eta eustea.

Bitxikeria gisa, dokumentazio historikoan gerriko mota batzuen muturrean dirua gordetzeko poltsiko edo poltsa bat ere egon zitekeela jasota dago.

Eguneroko lanetik jaietara

Denborarekin, janzteko modua aldatu egin zen.

Ehungintzaren industrializazioak, jantzi konfekzionatuen hedapenak, lanbideen eraldaketak eta arropa berrien erabilerak eguneroko janzkera pixkanaka aldatu zuten.

Baina aldaketa ez zen egun batetik bestera gertatu.

XX. mendearen bigarren erdira arte ere zenbait landa-eremutako gizonek gerriko luzeak erabiltzen jarraitzen zuten, nahiz eta gero eguneroko erabilera pixkanaka gutxitu.

Eta fenomeno interesgarri bat gertatu zen: eguneroko funtzioa galtzen joan zen bitartean, gerrikoa gure kulturako beste esparru batzuetan mantendu zen.

Praktikoa zen jantzi bat izatetik, pixkanaka euskal jantzi tradizional eta festiboaren parte izatera igaro zen.

Gerrikoa gaur egun

Gaur egun gerrikoa hainbat testuingurutan ikus dezakegu: jaietan, erromerietan, euskal dantzetan eta kultura- zein folklore-taldeetan, besteak beste.

Bere erabilera aldatu egin da.

Gaur ospakizun baterako gerrikoa janzten duen pertsona batek ziurrenik ez du gerrialdea nekazaritza-lan gogor batetik babesteko erabiltzen. Hala ere, daraman jantzi horren historia bere egungo jai-erabilera baino askoz zaharragoa da.

Eta hor dago, agian, bere balioaren zati handi bat.

Tradizioak ez dira iraganeko argazki geldiezinak.

Aldatu egiten dira, tradizio horiek bizirik mantentzen dituen gizartea ere aldatzen delako.

Horixe bera ikusten dugu Laugelu Euskal Jantziak-en egunero: txapelak, gerrikoak, abarkak, zapiak eta euskal jantzien beste hainbat pieza gaur egungo jaietara eta ospakizunetara iritsi dira, nahiz eta horietako askoren jatorrizko erabilera oso bestelakoa izan.

Iragana ezagutzea eta gaur egun erabiltzen jarraitzea tradizioa bizirik mantentzeko bi modu dira.

Zein koloretakoa da euskal gerrikoa?

Ziurrenik, gaur egun gerriko gorria da euskal jantzi tradizionalarekin gehien lotzen dugun irudietako bat.

Baina hemen ere kontuz ibili behar dugu.

Ez dago gerriko historiko guztiak gorriak zirela edo Euskal Herri osoan kolore bakarra erabiltzen zela pentsatzeko arrazoirik.

Dokumentazio etnografikoan, adibidez, Bizkaiko zenbait herritan nekazaritza-lanetarako gerriko beltzak erabiltzen zirela jasota dago; beste dokumentu historiko batzuetan, berriz, koloretako fajak agertzen dira.

Horrek ederki erakusten du gaur egun tradizio bati buruz dugun irudiak iraganeko errealitate askoz anitzagoa sinplifika dezakeela.

Gaur egun, ordea, koloreak euskal jantzia osatzeko aukera estetiko ere bihurtu dira, eta gorriarekin batera beste hainbat koloretako gerrikoak erabiltzen dira.

Euskal jantziak eta gerrikoak Laugelu Euskal Jantziak-en

Laugelu Euskal Jantziak euskal jantzi tradizionaletan espezializatutako denda da.

Gure helburua ez da soilik jantziak eta osagarriak eskaintzea. Gure kulturaren parte diren pieza horien historia, erabilera eta bilakaera ezagutaraztea ere garrantzitsua iruditzen zaigu.

Horregatik, gure bilduman gerrikoak, euskal jantziak eta euskal jantzi tradizionala osatzeko bestelako osagarriak aurki daitezke, bai jaietarako, bai erromerietarako, dantzetarako edo bestelako ospakizunetarako.

Gerrikoa aukeratzerakoan kolorea, neurria eta jantziarekin egingo duen konbinazioa kontuan hartzea komeni da. Tradizioari eustea ez baita iragana zehatz-mehatz kopiatzea: bere historia ezagutzea eta gaur egun bizirik mantentzea ere bada.

Jantzi txiki baten atzean, historia handi bat

Gaur egun gerrikoa osagarri sinplea dela pentsa dezakegu: gerriaren inguruan jartzen den oihalezko zerrenda luzea.

Baina haren atzean gure janzteko moduaren bilakaera dago.

Jantzi praktikoa izan zen. Gorputza eta gerrialdea eusteko, beroa emateko eta lan fisiko gogorrak egiten zituzten gizonei laguntzeko erabili zen.

Denborarekin, eguneroko erabilera galdu zuen.

Baina ez zen desagertu.

Bere esanahia aldatu egin zen.

Gaur egun, belaunaldi berriek jaietan, dantzetan eta ospakizunetan janzten jarraitzen dute, eta horrela gerrikoa gure jantzi tradizionalaren parte izaten jarraitzen du.

Laugelu Euskal Jantziak-en uste dugu gure jantziak nondik datozen ezagutzea haiek bizirik mantentzeko beste modu bat dela.

Jai baterako euskal jantzia janztea ez baita soilik arropa bat janztea.

Gure aurretik beste belaunaldi batzuek erabilitako janzteko modu baten historiarekin lotzea ere bada.

Eta zuk, zein koloretako gerrikoa erabiltzen duzu?